फॅमिली प्लॅनिंगच्या युगात नातेसंबंधांचे भवितव्य धोक्यात तर नाही ना?

 

मुख्य संपादक:- सौ सुनिता राजेंद्र महाडिक 

संपादक:- मुकेश राजेंद्र महाडिक 

बातमी व जाहिरातीसाठी संपर्क करा:- 9273165283

फॅमिली प्लॅनिंगच्या युगात नातेसंबंधांचे भवितव्य धोक्यात तर नाही ना?

आजच्या आधुनिक जीवनशैलीत "छोटे कुटुंब शसुखी कुटुंब" ही संकल्पना सर्वमान्य झाली आहे. वाढता खर्च, मुलांच्या शिक्षणाचा भार, आरोग्य, करिअर, महागाई आणि सुरक्षित भविष्य या सर्व गोष्टींचा विचार करून अनेक कुटुंबे एकच अपत्य किंवा दोन अपत्यांवर थांबण्याचा निर्णय घेत आहेत. हा निर्णय प्रत्येक कुटुंबाचा वैयक्तिक आणि विचारपूर्वक घेतलेला असतो. परंतु या बदलामुळे आपल्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक जीवनावर काय परिणाम होऊ शकतो, याचाही विचार करण्याची वेळ आली आहे.

पूर्वीच्या एकत्र कुटुंबपद्धतीत घरामध्ये आजी-आजोबा, काका-काकू, मामा-मावशी, आत्या, चुलत भाऊ-बहिण, मामे-मावस भावंडे अशा अनेक नात्यांचा सहवास लाभत असे. मुलांचे बालपण या नात्यांच्या सान्निध्यात घडत असे. प्रेम, जिव्हाळा, सहकार्य, त्याग, एकोप्याची भावना आणि सामाजिक मूल्ये मुलांना नकळत शिकायला मिळत असत.

आज अनेक कुटुंबांमध्ये आई-वडील आणि एकच अपत्य असे चित्र दिसते. अशा परिस्थितीत पुढील पिढीतील अनेक मुलांना काका, आत्या, मामा किंवा मावशी ही नाती प्रत्यक्ष अनुभवायलाच मिळणार नाहीत. त्याचप्रमाणे मामे, मावस, चुलत आणि आते भाऊ-बहिणींसोबतचे जिव्हाळ्याचे संबंधही कमी होत जातील. पुढील काही दशकांत ही नाती केवळ पुस्तकांमध्ये किंवा कौटुंबिक वंशावळीत उरतील की काय, अशी शंका मनात निर्माण होते.

भारतीय संस्कृतीचे वैशिष्ट्य केवळ सण-उत्सव नाही, तर नात्यांची समृद्ध परंपरा आहे. प्रत्येक नात्यामागे प्रेम, जबाबदारी, आपुलकी आणि संस्कार दडलेले आहेत. काका म्हणजे आधार, मामा म्हणजे लाड, मावशी म्हणजे माया आणि आत्या म्हणजे प्रेमळ जिव्हाळा. ही नाती मुलांच्या भावनिक विकासात महत्त्वाची भूमिका बजावतात.

पूर्वी आर्थिक साधने मर्यादित असूनही अनेक कुटुंबांनी तीन-चार मुलांचे संगोपन केले, त्यांना शिक्षण दिले आणि सक्षम नागरिक घडवले. अर्थात, आजची परिस्थिती वेगळी आहे. महागाई, स्पर्धा आणि बदलती जीवनशैली यामुळे प्रत्येक कुटुंबासमोर वेगवेगळी आव्हाने आहेत. त्यामुळे कुटुंब नियोजनाचा निर्णय चुकीचा आहे, असे म्हणणे योग्य ठरणार नाही. परंतु त्याचवेळी नातेसंबंधांचे महत्त्व विसरता कामा नये.

आज गरज आहे ती नाती टिकवण्याची. कुटुंब लहान असले तरी नातेवाईकांशी सातत्याने संपर्क ठेवणे, मुलांना त्यांच्या काका, मामा, मावशी, आत्या आणि चुलत-मामे-मावस भावंडांशी जोडून ठेवणे, सण-उत्सव, कौटुंबिक समारंभ आणि भेटीगाठी वाढवणे ही काळाची गरज आहे. रक्ताची नाती केवळ नावापुरती न राहता ती प्रत्यक्ष जगली गेली पाहिजेत.

आपली संस्कृती केवळ वास्तू, भाषा किंवा परंपरांमध्ये नसून ती आपल्या नात्यांमध्ये आहे. नाती टिकली तर संस्कृती टिकेल; नाती तुटली तर समाज अधिक एकाकी होईल.

म्हणूनच हा लेख कोणाच्या वैयक्तिक निर्णयावर टीका करण्यासाठी नसून, बदलत्या काळात आपल्या नातेसंबंधांचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित करण्याचा एक प्रामाणिक प्रयत्न आहे. आधुनिकतेसोबतच आपुलकी, जिव्हाळा आणि कौटुंबिक संस्कार यांचे जतन करणे ही प्रत्येकाची सामूहिक जबाबदारी आहे.

दिलीप गणसिंग घोरपडे

चाळीसगाव